Opgroeien in Europa met Adults in the room

Arrivals

In 2015 was de hoop van progressief Europa op Griekenland gericht toen de meest linkse regering sinds decennia in Europa de verkiezingen won. De ontgoocheling was dan ook eens zo groot toen diezelfde regering uiteindelijk de verschroeiende besparings- en privatiseringsagenda van de Troika ondertekende in ruil voor verse leningen, waardoor men weer enkele jaren kan doen alsof Griekenland niet bankroet is.

Die regering is gefaald in haar opzet om het besparingsprogramma van de Troika uit Griekenland weg te krijgen, maar uit dit falen kunnen we heel wat leren over wat de obstakels en uitdagingen zijn voor een progressief linkse politieke agenda in Europa.

Yanis Varoufakis, die minister van financiën was voor Griekenland totdat de meerderheid van de Syriza regering besloot het memorandum van de Troika te ondertekenen, deelt in Adults in the room zijn ervaringen. Het is een minutieus dagboek over welke plannen hij had om Griekenland en de eurozone in het algemeen gezonder te doen functioneren en wat er gebeurde toen deze plannen in contact kwamen met de ministers van financiën van de Eurozone, de Troika (de Europese Centrale Bank, de Europese Commissie en het IMF) en de Syriza-regering waar hij zelf deel van uitmaakte.

Om te beginnen een stukje context. In 2008 gaan banken in heel Europa overkop en moeten met honderden miljarden euro gered worden. In 2010 komt deze crisis terug vanuit een andere hoek: de financiële markten vertrouwen er niet langer op dat verchillende, vooral Zuid-Europese landen nog in staat zijn om hun leningen terug te betalen. Landen als Griekenland, Portugal, Ierland, Spanje, etc… hebben geen toegang meer tot de markt. Die twee crisissen zijn sterk aan elkaar gelinkt: niet alleen was de staatsschuld erg verhoogd door de bankreddingen, en zorgde de economische crisis die volgde op de financiële crash voor lagere belastingsinkomsten, maar vooral ook doordat Noord-Europese banken de overvloed van krediet die de tien jaar voordien naar het zuiden van het continent was gevloeid, abrupt stopzette. Om te voorkomen dat deze landen failliet zouden gaan (wat tot problemen bij heel wat Duitse en Franse banken zou leiden omdat die een groot deel Griekse schuld in hun boeken hadden staan die waardeloos zou worden in geval van een Grieks faillissement), creëerde Europa de Troika om noodleningen aan Griekenland te geven, in ruil voor draconische besparingsmaatregelen. De twee eerste leningen enbesparingspakketten van  de Troika hebben een economische en sociale ravage aangericht. Maar bovenal ging de overheidsschuld alleen maar de hoogte in.   

Zich niet schuldig voelen voor schulden

Een eerste belangrijk aspect aan de Griekse crisis die in het boek bevestigd wordt is dat het niet de bedoeling is van de Troika om zoveel mogelijk van het geld dat ze aan Griekenland geleend hebben in de verschillende reddingspakketten terug te krijgen. De Troika gebruikt de schuldenberg van Griekenland als een controlemechanisme om hen te kunnen opleggen wat te doen. De voornaamste zonde van Syriza was dat ze zich niet schuldig voelden voor hun schuldenberg. Dit slechts enkele jaren nadat zowat alle grootbanken bezweken onder torenhoge schulden die ze niet aankonden en met een quasi blanco cheque gered werden. Deze selectieve moralisering op basis van schulden doorbreken en als uitgangspunt nemen dat zowel de lener als de ontlener verantwoordelijk zijn, is een belangrijke stap om soevereiniteit mogelijk te maken.

Varoufakis had een gematigd plan gemaakt waarin (onder andere) de schulden aan de Troika geherstructureerd zouden worden door terugbetaling afhankelijk te maken van economische groei. Zo heeft iedereen er baat bij dat het land het beter doet. Dit was echter een totaal onbespreekbaar voorstel voor de ministers van financiën van de Eurozone of de rest van de Troika. Varoufakis kreeg af en toe hoopgevende signalen, maar het werd nooit concreet. Dat het IMF dit eigenlijk wel een goed idee vond, bleek slechts enkele maanden na de Griekse kapitulatie voor de Troika, toen in Oekraine het plan van Varoufakis zonder schroom gecopy past werd: schuldherschikking door terugbetaling afhankelijk te maken van economische groei.

Dus als hun geld terugkrijgen niet de bedoeling is, waarom teistert de Troika dan het leven van de Grieken? Ze gebruiken schuld als een controle instrument. Hoe desastreus de gevolgen ook zijn voor Griekenland. Ze moeten blijven besparen en privatiseren, zodat geen enkel ander land het in zijn hoofd haalt om te denken dat er een ander economisch beleid kan gevoerd worden in Europa. Voor Zuid-Europese politieke elites was het gematigd voorstel van Varoufakis en de Syriza regering toxisch omdat het partijen in hun eigen land inspiratie en hoop zou kunnen geven, met waarschijnlijk het eind van hun politieke carriere als gevolg.

Voor de Noord-Europese landen was het gematigde plan voor schuldherschikking al even gevaarlijk, omdat het betekende dat ze aan hun eigen kiezers moeten toegeven dat ze enkele jaren tegen hen gelogen hebben. In 2010, in volle Eurocrisis, kozen Duitse en andere Noord-Europese politieke elites ervoor om niet eerlijk te zijn en duidelijk te maken dat slechts twee jaar nadat de banken gered waren met honderden miljarden belastinggeld, er opnieuw belastinggeld naar de banken in Duitsland, Frankrijk, enz… moest vloeien. Deze keer omdat ze ongezond veel Griekse schulden op hun balans hadden staan, waar geen of weinig reserves tegenover stonden. In de plaats daarvan kozen Merkel & co ervoor om tegen hun belastingbetalers te zeggen dat landen als Griekenland, Portugal, enz… er een geweldige soep van hadden gemaakt, maar dat de rest van Europa solidair met hen moest zijn.

Om ervoor te zorgen dat er orde op zaken werd gesteld, zou Europa en het IMF erop toezien dat het land hervormd werd als voorwaarde voor de noodleningen. Instemmen met het plan van Syriza betekende dat de politieke leiders in Duitsland moeten toegeven dat meer dan 90 procent van het geld dat uit ‘solidariteit’ aan de Grieken uitgeleend werd, eigenlijk naar Deutsche Bank en BNP Paribas ging. En dat de hervormingen die ze opgelegd hadden aan Griekenland zo slecht werkten dat de schuld van Griekenland nog veel groter was geworden en er daarom nu een serieuze schuldherschikking aan Griekenland gegeven moest worden.

Christine Lagarde vatte het zeer gevat samen in een gesprek met Varoufakis: “Je hebt gelijk, maar we hebben al te veel politiek kapitaal geïnvesteerd om te veranderen. Onze geloofwaardigheid is afhankelijk van jullie aanvaarding van het memorandum.” (de besparingsmaatregelen van de Troika).
Hoewel Wolfgang Schaeuble lijnrecht tegenover Griekenland stond in de eerste helft van 2015 en het eigenlijk zijn bedoeling was om Griekenland uit de Eurozone te krijgen, gaf ook hij toe dat het memorandum dat hij mee oplegde, niet kan werken. Toen Varoufakis hem vroeg of hij het memorandum zou ondertekenen als hij zelf minister van financiën van Griekenland was, antwoordde hij dat hij dat zelf niet zou doen omdat het niet goed is voor de bevolking. 

Sabotage

De redelijkheid die sommige van de spilfiguren in de Griekse crisis aan de dag konden leggen tijdens vrijblijvende gesprekken, werd geflankeerd met ongemeen harde sabotage technieken om ervoor te zorgen dat Griekenland geen ademruimte had om te onderhandelen. Adults in the room levert ons de visie van Yanis Varoufakis op een Europa waarin de politieke elites bereid zijn zeer veel sociale, economische schade te berokkenen en polititieke legitimiteit op de middenlange termijn op te offeren om te voorkomen dat hun eigen positie in het gedrang komt.

De Europese Centrale Bank zorgde ervoor dat de Griekse banken nog maar nauwelijks toegang hadden tot geld van de ECB (terwijl de geldkraan wagenwijd openstond voor andere Europese banken) toen Syriza aan de macht kwam. Ze dreigden er voortdurend mee ook de laatste druppels die uit de geldkraan van de ECB richting Griekse banken vloeide, weg te nemen, waardoor de Griekse banken zouden moeten sluiten en klanten nog slechts zeer beperkte toegang hadden tot geld. Dit gebeurde ook eind juni 2015.

Varoufakis doet een uitgebreid verhaal uit de doeken over Eurozone vergaderingen waarin geen voorstellen gelanceerd mogen worden, over contacten met spilfiguren als Jeroen Dijsselbloem (voorzitter Eurozone), Christine Lagarde (IMF) en Pierre Moscovi en Jean Claude Juncker van de Europese Commissie, die eerst gemoedelijk en hoopgevend verlopen, maar daarna steeds op niets uitdraaien. Het doet een beetje denken aan een Kafkaiaans doolhof waarin het onmogelijk is iets geregeld te krijgen omdat iedereen zijn verantwoordelijkheid ontwijkt en je steeds van het kastje naar de muur gestuurd wordt.

Dat blijkt ook op de laatste eurozone bijeenkomst waar Varoufakis aan meedoet en waarin Griekenland laat weten niet langer te onderhandelen, maar een referendum aankondigt vlak voor ze miljarden moeten terugbetalen die ze niet in kas hebben. Tijdens die vergadering verbreekt Dijsselbloem de regel dat het persbericht van de eurozone bijeenkomst door alle lidstaten goedgekeurd moet worden. Wanneer Varoufakis protesteert en vraagt of dit wel conform de Europese verdragen is, heerst er even onduidelijkheid, waarna een ambtenaar de ministers meedeelt dat de Eurogroep – waar zoveel beslissingen genomen worden met grote impact op het leven van alle Europeanen – geen officieel orgaan is en de voorzitter niet verplicht is om bepaalde regels te volgen.
 
De nucleaire optie

Het meest tragische aspect van heel het boek is dat Varoufakis rekening hield met deze sabotage en de onwil om een gematigd plan door te voeren en daar ook iets op gevonden had. Hij kwam op het idee om (naast enkele ondersteunende maatregelen) een stukje van de Griekse schuld te annuleren dat niet per se veel illegitiemer was dan de rest, of niet groot genoeg was om de schuldenberg van Griekenland draaglijk te maken. De verdienste van dit stukje schuld was dat het de Europese Commissie, de Europese Centrale Bank en de Eurogroep in diepe problemen kon brengen. Hij was er achter gekomen dat de terugbetaling van een deel van de schuld bij de ECB zonder veel juridische consequenties voor Griekenland stopgezet kon worden. Tegelijkertijd zou deze daad op zijn beurt de ECB in de problemen brengen omdat hierdoor de juridische basis voor het programma van de ECB om massaal Europese staatsobligaties (en later ook bedrijfsobligaties) op te kopen (Quantitative Easing) in gevaar kwam. Aangezien Quantitative Easing, hoe desastreus het programma ook is, het enige middel was dat de Eurocrisis kon stabiliseren, zou de nucleaire optie ertoe leiden dat ze ofwel eerlijk moesten onderhandelen met Griekenland, of dat ze Griekenland niet uit de Eurozone konden gooien zonder de hele Eurozone te destabiliseren.

Varoufakis zegt dat de bereidheid om deze nucleaire optie te gebruiken zijn voorwaarde was om minister van financiën te worden. En hij herhaalde steeds opnieuw aan Tsipras en de rest van de regering dat ze klaar moeten zijn om deze maatregel te nemen. Maar naargelang de tijd vordert kwijnt de vastberadenheid van Tsipras steeds verder weg. En uiteindelijk plooit de meerderheid van de regering en neemt Varoufakis ontslag. De grootste zwakte van Varoufakis was waarschijnlijk dat hij wel aan de verkiezingen had meegedaan (en de meeste stemmen haalde), maar niet in de partij ingeworteld was. Toen Tsipras en anderen binnen de regering steeds meer opschoven richting het instemmen met de eisen van de Troika, stond hij relatief geïsoleerd en had hij weinig middelen ter beschikking om de partij achter zijn plan te krijgen.   

Meer dan de straat

Adults in the room is een subjectief verslag. Hoewel Varoufakis veel gesprekken opgenomen heeft, zijn er veel aspecten die moeilijk geverifieerd kunnen worden. Toch kunnen we veel leren uit zijn verhaal zoals het er staat. Het debat over Europa gaat vaak over in de euro blijven of eruit gaan. In de unie of eruit. Wat uniek is aan dit boek is dat de achterkant getoond wordt van het proces dat een minister meemaakt die een strategie hanteert die op beide scenario’s voorbereid is: Inzetten op deel blijven uitmaken van de Eurozone omdat de kosten en moeilijkheden van een uitstap kolossaal zijn, maar niet tegen elke kost.

Naast het falen van de Griekse regering om de Troika uit hun land weg te krijgen, zijn er ook andere effecten van de Griekse crisis. Het vertrouwen in de Europese instellingen heeft een ferme deuk gekregen en ook binnen machtige instellingen als het IMF heeft deze crisis breuklijnen doen ontstaan. Achter het grote machtsvertoon, zitten er barsten in het neoliberale front. Die verdeeldheid biedt geen enkele garantie, maar wel opportuniteiten voor wie die tegenstellingen weet uit te buiten.

De partijen die de sociaal-democratische middenweg langs links voorbij (proberen te) steken hameren vaak op het belang van mobilisatie omdat de macht zich op de straat bevindt, niet in het parlement. Dat is ongetwijfeld waar, maar Adults in the room toont ook aan dat mobilisaties belangrijk zijn, maar niet altijd volstaan. Wanneer spilfiguren binnen instellingen als het IMF, de ECB of de Eurogroep progressieve en redelijke voorstellen blokkeren, is er meer nodig dan mobiliseringen op straat om beleidsruimte te creëren. In een dergelijke situatie is een nucleaire optie zoals Varoufakis die bedacht had een mogelijke uitweg om krachtsverhoudingen en de structuren te kunnen wijzigen die in de weg staan van een socialer economisch beleid.

Frank Vanaerschot