Belfius als stakeholder bank: een belangrijke opportuniteit

De bank Belfius is voor 100% in handen van de Belgische staat. De regering lijkt de bank weer te willen verkopen. We bevinden ons in een window of opportunity: kunnen we de maatschappelijke waarde van Belfius bestendigen en een bank creëren die iets unieks betekent voor de Belgische samenleving?  Op woensdagavond 8 juni kwamen verschillende stakeholders, van het personeel tot middenveldorganisaties en de politiek, samen in Brussel om toe te lichten wat die betekenis volgens hen zou kunnen zijn.

“We moeten ons afvragen: hoe krijgen we de kost van de gewenste klimaatinvesteringen naar beneden?”

“Om de klimaatdoelstellingen waartoe men zich in Parijs heeft geëngageerd, te bereiken, moeten er een trendbreuk komen.” Mathias Bienstman van Bond Beter Leefmilieu wijst op de snelheid  waarop we moeten veranderen en hoe we daartoe nu grote stappenmoeten doorvoeren in onze investeringen.  “Het gaat om invest en divest, om de woorden van Obama te gebruiken. Enerzijds investeringen in hernieuwbare energie, koolstofarme gebouwen en industrie, anderzijds de uitfasering van fossiele technologieën.”

En wat betekent dat voor een bank? “Binnen banken is er nood aan kennisopbouw rond transitiescenario's en wat dat dan betekent voor de bankpraktijk. Ondernemers zullen op basis van hun plannen kunnen worden afgewezen voor krediet omdat ze geen rekening houden met de klimaatdoelstellingen of omdat de investering het koolstofbudget van de bank doorbreekt. Klassieke financieringsinstrumenten moeten worden uitgebouwd en innovatieve instrumenten moeten worden uitgedacht. Publieke geldstromen in structuurfondsen moeten worden vermengd met private instrumenten. Kijk naar waarborgregelingen voor bijvoorbeeld projecten op zee: de funderingen van die windmolens kosten evenveel als de rente op het financieringsbudget. Doe die rente naar beneden via een borg of garanties. We moeten ons afvragen: hoe krijgen we de kost van de gewenste investeringen naar beneden? De Nationale Bank in Nederland heeft een rapport opgesteld: Tijd Voor Transitie. Dat zou de NBB beter ook eens doen.”

“Als Belfius de economie moet helpen aansturen, moeten de ideeën van het personeel mee opgenomen worden”

Vakbonden zijn belangrijke stakeholders van een bank. Met alle veranderingen de laatste jaren heeft het personeel van Belfius heel wat voor zijn kiezen gekregen. De huidige situatie is verre van ideaal. Luc Soete van LBC: “Er is een overdreven hiërarchische structuur en er wordt heel bureaucratisch gewerkt. Dit moet veranderen. Er is nood aan vorming, ondersteuning en loopbaanbegeleiding. Dit moet waargemaakt worden , ook via sociaal overleg.”

Karina Peeters van BBTK Belfius: "In het huidig personeelsbeleid moeten vooral cijfers worden gehaald. Men zegt wel dat er kwaliteit moet zijn, maar er wordt beoordeeld op de hoeveelheid werk of geld dat verzet is. Front office, back office, overal. Men vraagt ook nooit aan de personeelsleden wat ze ervan vinden, zelfsturing zit er niet in. Het is een oude manier van leiding geven, een heel oude garde van mensen die op een traditionele manier een traditionele bank leidt. Dat geeft conflict: als wij de economie moeten helpen aansturen, moeten de ideeën van het personeel mee opgenomen kunnen worden.”

“Volledige transparantie om media en middenveld controle te kunnen laten uitoefenen”

In een privatiseringsscenario lijkt dat moeilijk realiseerbaar. “Privatisering zou gepaard gaan met een sociaal bloedbad. Daarnaast zou  bij verkoop aan een buitenlandse speler fors in de tak van publieke financiering worden gesnoeid, waardoor lokale overheden in de problemen zouden komen. Een laatste nadeel van een verkoop is dat de verkoopsprijs zou worden ondergewaardeerd, ” aldus Anton Delbarre van Groen.  We zouden er als samenleving altijd te weinig geld voor terugkrijgen.

Groen werkte een toekomstscenario uit voor Belfius: “In onze visie zou voor Belfius de nood aan een publieke investeringsbank gecombineerd kunnen worden met de unieke waarde van de bank. Die waarde is het fijnmazig kantorennet en het personeel dat heel wat ervaring heeft in niches met maatschappelijke waarde.” Groen zou Belfius graag zien evolueren naar een 'KfW-PLUS model'.  De Kreditanstalt für Wiederaufbau werd opgericht in 1948 om Duitsland her op te bouwen en is nog altijd zeer belangrijk voor de overheid, met name in projecten rond verduurzaming en ontwikkelingssamenwerking. De federale overheid is voor 80% eigenaar van de bankgroep. “Ook Belfius zou niches die maatschappelijk relevant zijn maar waarin door een slechte marktwerking te weinig wordt geïnvesteerd, actief kunnen bedienen.” De maatschappelijke meerwaarde van Belfius zou daarnaast kunnen zitten in het doorbreken van kartelafspraken en het verbeteren van de financiële positie van België via de ervaren adviseurs die Belfius in huis heeft. “We zouden geen private partner aan boord nemen om geheimhouding te voorkomen en volledige transparantie eisen om media en middenveld controle te kunnen laten uitoefenen.”

“Er is enorm veel bewijs dat lokale banken veiliger, stabieler, meer betrokken bij de reele economie en klantvriendelijker zijn”

In Engeland voert New Economics Foundation campagne voor een publieke Royal Bank of Schotland. Christine Berry: “Na de redding bleef RBS verwikkeld in schandalen, bleven er vestigingen sluiten en bleef er personeel afgedankt worden. Bij NEF dachten we: we can do better than this.” Ook NEF keek naar Duitsland en kwam uit bij het systeem van de Sparkasse: “We denken aan een netwerk van 130 lokale banken, die we een mandaat geven om krediet te geven aan kleine ondernemingen. Er is enorm veel bewijs dat dergelijke banken veiliger, stabieler, meer betrokken bij de reële economie en klantvriendelijker zijn.” Er kwam een petitie, die kreeg media-aandacht, en uiteindelijk leidde dit tot een debat in het parlement over nadelen van privatisering “[Het resultaat was teleurstellend]: geen beschouwing, geen enkel onderzoek naar alternatieven voor privatisering. Het verlies wordt nu geschat op 20 miljard pond, de helft van wat het heeft gekost om ze te redden. En nog weigeren ze een degelijke kosten-baten analyse te doen.”

“Hoop dat er tenminste één bank de nutsfunctie als belangrijkste pijler krijgt. Het zou een zegen zijn voor de economie”

Ook in Nederland koos de regering in het geval van ABN Amro uiteindelijk voor business as usual. Arne van der Wal van Follow The Money: “Terwijl ze een jaar eerder zeiden: Dit Nooit Meer. Tot de nationalisatie van ABN Amro realiseerde slechts een handjevol mensen zich hoe gevaarlijk het financieel systeem had gewankeld. Kort hierna zei de regering: “de bank is gezond en zal snel kunnen worden verkocht'” Hier werd niet over nagedacht. “Het leek logisch, want 'zo krijgen we onze centen terug'. Het echte debat brak pas los met de beursgang in 2015, maar toen waren de kaarten al geschud. Waarom zo laat?”

“Ten eerste: ABN Amro was het Ajax van de financiële sector, maar net als Ajax had de bank aan allure en status ingeboet. Verscheurd en opgeknipt, voor de elite een pijnlijke reality check. ABN Amro was niet De Bank. De kans om de oude reputatie nieuw leven in te blazen was er middels een beursgang en dit leek een aanlokkelijk initiatief. Een andere reden voor de snelheid: onze staatsschuld. Een geslaagde verkoop zou ons onze centen het snelst teruggeven. Ook wilde niemand een regeringscrisis. De PvdA was verdeeld, maar stond er slecht voor en kon zich niet veroorloven hierover crisis te veroorzaken. Ook de journalistiek, mezelf incluis, was, naast leger zelfverklaarde topeconomen, schuldig. We hebben ons er te lang niets van aangetrokken.”

“ABN heeft ook nutsfunctie en die kun je niet failliet laten gaan, maar die gaat niet samen met het rendement waar aandeelhouders om vragen. De combinatie van zekerheid en winstmaximalisatie heeft tot onverantwoorde risico's geleid. Dit was de conclusie van een Kamercommissie in 2011. Met de  beursgang heeft net die traditie zich verdergezet.” Follow The Money opteerde voor een splitsing van de zakenbank en de nutsbank. “ Een tweede optie was de aandelen van bank gewoon aan het volk geven. Het zou de belastingbetaler en economie financiële stimulus kunnen geven en wat pijn wegnamen bij huishoudens. Maar alle argumenten tegen werden afgewezen.”

“Nu leeft er in Nederland discussie rond de SNS Bank. De verzekeringstak werd verkocht aan een Chinees. Het lot van SNS is nog niet bezegeld ook al heeft Kamer zich wel uitgesproken tegen een beursgang.” Wat maakt SNS anders? “Ten eerste de historische wortels: ABN is altijd een handelsbank geweest voor corporate Nederland, terwijl SNS Bank in 1817 werd opgericht als nutsspaarbank. Ze heeft haar wortels in de vakbeweging, wat een gevoelig punt is voor PvdA. Nutsbankieren heeft een traditie in Nederland, waar bankiers inmiddels worden gezien als ordinaire zakkenvullers. SNS Bank is veel kleiner. Het financieel establishment maakt zich er ook niet zo druk om. Deze zomer verwachten we een besluit, en FTM hoopt dat er tenminste één bank de nutsfunctie als belangrijkste pijler krijgt. Het zou een zegen zijn voor de economie.”

"Sinds de crisis hebben we ons te weinig de vraag gesteld wat we nodig vinden dat een bank doet voor de samenleving."

Aline Fares van Finance Watch: "Een bank creëert geld door leningen toe te kennen en maakt constant keuzes over waar ze wel en niet in investeert. Voor privé-banken staat de winst centraal bij het al dan niet financieren van een bedrijf of organisatie. Dat heeft een grote impact op welke initiatieven levensvatbaar kunnen zijn en welke niet. De samenleving heeft er belang bij dat ook andere maatschappelijke aspecten in rekening gebracht worden bij het toekennen van leningen. Het lastige is dat het voor de sectoren in de samenleving die hier baat bij zouden hebben –bijvoorbeeld organisaties die rond huisvesting, armoede of het milieu - werken, moeilijk is om zich te mengen in discussies over financiële regelgeving omdat die debatten meestal op een heel technisch niveau gevoerd wordt, waardoor de drempel voor het grootste deel van de mensen te hoog is. Dat leidt ertoe dat de discussie over regelgeving na de crisis vooral tussen financiële experten gevoerd is en een groot deel van die experten komen zelf uit de financiële sector. Sinds de crisis hebben we ons te weinig de vraag gesteld wat we nodig vinden dat een bank doet voor de samenleving. Daarom is het zo zinvol dat we zoals vandaag met mensen uit verschillende groepen van de samenleving samenzitten en nadenken over de toekomst van Belfius. Als niet expert is het zeer legitiem en belangrijk om deze discussie naar zich toe te trekken. We moeten het over de fundamentele kwesties hebben, niet over de technische details. In dat opzicht is een bank zoals kernenergie. We moeten geen kernfysicus zijn om een mening te hebben over kernenergie."

“As much as they want to get it off their books and sell it...”

Ook uit het publiek kwamen enkele vragen en bedenkingen: over de relatie van Belfius met lokale overheden, de focus van de bank op rentabiliteit en de uitdagingen die de huidige lage rente met zich mee brengt, zowel voor publieke als private banken. Daarnaast werd ook geopperd dat we ons niet moeten blindstaren op een staatsbank, en dat er ook mengvormen mogelijk zijn.

Er kwam ook een opmerking dat er ook coöperatieve en staatsbanken in de problemen zijn gekomen. Christine Berry antwoordde daarop dat we altijd waakzaam moeten zijn, geen enkel model is heilig. Maar het valt wel op dat de coöperatieve en staatsbanken die in de problemen komen vaak van hun maatschappelijke missie minder sterk naleven en in hun handelingen meer op commerciële banken zijn gaan lijken. Maar we moeten ook bewust zijn voor dubbele standaarden die gehanteerd worden. Toen de Britse coöperatieve bank problemen had, zagen heel wat mensen in de financiële sector dit als het einde van het coöperatieve bankenmodel. Maar toen een groot deel van de privé-grootbanken faillliet ging in 2008 hebben, zeiden diezelfde commentatoren ook niet dat er geen toekomst meer was voor privé-banken.

Eén zaak komt alvast duidelijk naar voren: zowel uit de getuigenissen als de reacties blijkt dat een discussie over de huidige situatie en de toekomst van Belfius geen moment te vroeg komt. Er zijn meerdere bezorgdheden, en er zijn ook verschillende visies hoe hierop in te spelen. Maar dit toont ook hoezeer Belfius met maatschappelijke belangen verweven is. De eerste stap bestaat erin de kwestie naar het brede publiek te brengen en de discussie met die verschillende partijen aan te gaan. Hoe meer de kwestie leeft en aan kritische stemmen gehoor wordt gegeven, hoe meer het belang van een diepgaand, politiek, debat ter zake duidelijk wordt. Zoals ook de sprekers aanhaalden: voor RBS en ABN Amro kwam de maatschappelijke betrokkenheid te laat. Met Belfius hebben we nog een kans.